الصومال

Qurbaha iyo tisqaadka dhaqanka Soomaaliyeed 

1

 Hordhac

Ereyada dhaqan, hido, suugaan, af-maal, hal-abuur iwm waa ereyo xanbaarsan macnooyin kale duwan oo isku dhow isla markaana qiimo iyo qadarin gaar ah leh, bulsho kastana waxay leedahay oo ay qadarisaa hal-buurkooda ku xeel dheer dhaqanka, suugaanta, taariikhda hantida aqooneed ee gaar ka ah iwm , waayo bulsho kastaa waxay leedahay hal-abuuro ay tilmaamaan kana muuqda bulshada dhexdeeda, laakiin waxaa xusid mudan in aanan qof kasta lagu tilmaami karin inuu yahay hal-abuur ama uu ka mid yahay hal-abuurada bulshada.

 Qiimaha iyo waxtarka ay leeyihiin hal-abuurka Soomaaliyeed gaar ahaan markii uu qarankii Soomaali hiigsanaysay burburay waxaa aad u iftiimiyey halyeey isaguba horseed ka ah hal-abuurada Soomaaliyeed, waa Dr. Maxamed Daahir Afrax – Illaahay naxariistii jano ha siiyo - isaga oo quus ka joogo aqoonyahankii, siyaasigii, ganacsatadii, ahlu fikirkii waxaa uu ku ag kufay aadna u bogaadiyey  hal-abuurada dhaqanka iyo suugaanta Soomaaliyeed waxaa uuna yiri: " ... Haseyeeshee waxaa noo soo baxday qolo Alle noogu cawil celiyey, qolo si doqoni-ma - garata ah u dabooshay kaalintii ay ka baaqsatay qolada weli la la`yahay. Qolada la  mahdiyey waa hal-abuurka dhaqanka iyo suugaanta..." 

   Dr. Afrax isaga oo sii wata hadalkiisa waxaa uu yiri:

" Waxaa la oran karaa walibana lagu faani karaa hal-abuurka dhaqanka iyo suugaanta Soomaaliyeed asaaggood way ka firfircoonaadeen, qayrkood way ka dheereeyeen. Qoladaan oo ay ku yaryihiin inta ku abtirsata tacliinta  waxay dhabarka u riteen xil  aan looga baran hal-abuurka noocooda ah dalalka kale. Waxay xambaarsadeen xilii garwadeenimada ama hoggaaminta fekerka bulshada ...Tani waa xaqiiqda jirta oo qof kasta la taabsiin karo...Waa in aan qirnaa in ay duulkani noo ceeb-astureen. "

Runtii hal-abuurka Soomaalida iskuma koobaan oo kaliya waxa looga bartey oo ah maaweelada iyo farshaxanka, balse waxay xooggooda iyo maankooda isugu geeyeen dhanka wacyi-gelinta bulshada Soomaaliyeed ee ay dagaaladu ragaadiyeen muddo soddon sano kor u dhaaftey.

Qolooyinkaa aanu soo sheegney qaarkood waxay abuureen rajo cusub oo mar walba ka soo dhex iftiima bulshadeena iyagoo adeegsanaya aftahimo ay ku dheehan tahay walaaltinimo iyo galgacayl ay ku qabaan dadkooda. in kastoo aan xigmaddooda loogu dhaqmin sidii loogu dhaqmi jirey kuwii ka horeeyey, haddana hal-abuurka hadda jiraa weli waxay dhabarka ku sitaan waajibkii ay ka dhaxleen awoowayaashii hal-abuurka Soomaalida, kaas  oo ahaa in ay iska xil-saaraan wacyi-gelinta dadka iyo sahminta waddada toosan, 

                   Abshir Bacadle

sida uu horey u yiri abwaan Abshir Nuur Faarax:

                            Kama quusto khayr-sheeg dadkuna igama qaataane

                          Rag unbaase qiimeynayoo qoraya taariikhda

Sidoo kale waa tuu abwaan Xasan Shiikh Muumin hore  u yiri tix suugaan ah oo uu u dhiibay dhammaan hoboladii Waabari ee uu isagaba ka tirsanaa, taa oo ahayd:

Habeen iyo dharaar hadalladaan dhisnaa

Afkeena hooyoo  horuu maraan ku hoos caawinaa

Hoggaaminnaa had iyo jeer habnaa oo waan hagaajinnaa

Ma hagrannee waan u howl galaa

Murtidaad hurinaa kala hufnaa haqab tirnaa u handanna

Dadweynahaan hanuuninnaa, hasaawinnaa, danta u hagnaa

Taariikhda hidahaan habaaska ka tirnaa

Hanaankii aan ku soo dhaqmaynay baan u hiilinaa

Lama huraan hilinka toosan baan dhalinta hor galaa

Ma hagranee waan u howlgalaa

Murtidaan hurinaa kala hufnaa haqab tirnaa u handanna

Dadweynahaan hanuuninnaa haasaawinnaa, danta u hagnaa

 

                   Xasan shiikh Muunin

Waxay ahaataba qoraalada soo socda waxaanu ku soo qaadan doonaa – haddii Illaah Idmo - tiirarka adag ee uu ku taagan yahay dhaqanka iyo afka Soomaaliga marka la joogo qurbaha, si aynu u iftiimino dadaalada hal-doorka Soomaaliyeed iyo wax soo saarkooda aqooneed iyo kaalinta ay ka qaateen difaaca iyo kor u qaadida dhaqanka iyo afka Soomaaliga ee qurbaha.